جشن شب يلدا كه از 7000 سال پيش تا كنون در ميان ايرانيان برگزار مي شود . 7000 سال پيش نياكان ما به دانش گاهشماري دست پيدا كردند و دست يافتند كه نخستين شب زمستان بلند ترين شب سال است . در اين جستا از سخنراني دكتر جنيدي و دكتر كراري برداشت هايي شده :
جشن شب يلدا همانند جشن هايي هم چون نوروز و مهرگان پس از تازش اسكندر ، تازيان و مغول ها پا برجا مانده است و در تك تك خانه هاي ايرانيان راستين با گرد آمدن خانواده ها به دور هم برگزار مي شود .
فردوسي بزرگ در شاهنامه مي گويد :
نباشد بهار و زمستان پديد
نيارند هنگام رامش نويد
از اين بيت مي توان پي برد كه در سرزمينهاي بجز ايران آغاز فصل ها را نميدانستند اما ايرانيان در آن زمان به اين دانش دست پيدا كرده بودند .
در زمان تاختن تازيان به ايران گاهشماري ايرانيان كه بر پايه ي خورشيد بود ، به گاهشماري بر پايه ي ماه ديگرگون شد ، اما پس از چندي خيام بروي كار آمد و اين گاشماري خورشيدي را دوباره بنيان نهاد تا باز جشنهاي ما زنده باشند و ما آنها را برگزار كنيم .
به جز اين ايرانيان هميشه آيين هايشان همراه با شادي بوده و احترام ويژه به نور و روشنايي ، به وارونه ي نژاد سامي و تازيان كه مراسم آنها هميشه همراه با سوگواري است و معمولاً در تاريكي برگزار ميشود ، از اين روست كه ايرانيان درازترين شب را بيدار مينشينند تا بيرون آمدن خورشيد را نظاره گر باشند ، از اين بس كه دوران كمبود نور و روشنيايي پايان يافته و دوران فزوني خورشيد و نور و روشناييست . در اين ميان ايرانيان با روشن كردن آتش و چراغ به ياري خورشيد مي آيند و تا صبح بيدار ميمانند .
يكي ديگر از دلائل برگزاري اين جشن ، شب زاد روز ايزد مهر يا ميترا است ، مهر به معناي خورشيد است و تاريخ پرستش آن در ميان ايرانيها و آريايي ها به پيش از دين زرتشت باز ميگردد ، كه پس از ظهور زرتشت اين پيامبر او را اهورا مزدا تعريف كرد ، يكي از ايزدان اهورايي مهر بود كه هم اكنون بخشي از اوستا به نامش نامگذاري شده .
در « مهريشت اوستا آمده است :(( مهر از آسمان با هزاران چشم بر ايراني مينگرد تا دروغي نگويد))
مهر پرستي و ميترايسسم به اروپا نيز كشيده شد و در آنجا ژوليان يكي از پادشاهان رومي به اين دين گرويد . همين امپراتوراني چون كومودوس ( 180 – 192 م ) ، سپتيموس سوروس ( 193-211 ) ، كاراكالا ( 211-217 ) و جوليان ملقب به جوليان مرتد ، و نيز بسياري از سربازان و افسران روم ، سخت پيرو اين آيين بودند و در رم ، بريتانيا ( در پي هجوم روم به سال 43 م ) و كناره هاي رود راين ، دانوب و فرات ، كنيسه ها و معابد متعددي براي ميترا بر پا داشتند آنها سالها جشن زادروز مهر و شب چله را جشن ميگرفتند و آن را آغاز سال ميدانستند ، حتي پس از گسترش دين مسيح آن را كريسمس ناميدند ، اگر در آيين مراسم كريسمس اروپايي ها بنگريم ميتوان به نشانه هاي ايراني آن پي ببريم . ايرانيان در شب چله درخت سروي را با دو رشته نوار نقره اي و مي آراستند .
همچنين باور ايرانيان در زمان مهر پرستي اين بود كه ، كه مهر از بانوي باكره اي و به نام آناهيتا در درون غاري زاده شده كه بعد ها مسيحيان عيسي را جايگزين مهر و مريم را جايگزين آناهيتا كردند .
يكي ديگر از نشانه هاي تقليد و وام گرفتن مسيحيان از ايرانيان روز قدس مسيحي يعني يكشنبه است .
چامه سرايان پارس زبان نيز به اين نكات اشاره كرده اند :
سنايي در اين باره مي گويد :
به صاحب دولتي پيوند اگر نامي همي جويي
كه از يك چاكري عيسي چنان معروف شد يلدا
معزي : نيز در وصف عيسي مي گويد :
نو جان لطيفي و جهان جسم كثيف است
تو شمع فروزنده و گيتي شب يلدا
***
آيين هاي جشن شب يلدا
يكي از آيين هاي شب يلدا در ايران ، تفال به ديوان حافظ است . مردم ديوان اشعار لسان الغيب را با نيت بهروزي و شادكامي مي گشايند و فال دل خويش را از او طلب مي كنند .
در برخي ديگر از جاهاي ايران نيز شاهنامه خواني رواج داد . بازگويي خاطرات و قصه گويي پدر بزرگ ها و مادر بزرگ ها نيز يكي از مواردي است كه يلدا را براي خانواده ايراني دلپذير تر مي كند . اما همه اين ها ترفندهايي است تا خانواده ها گرد يكديگر آيند و بلند ترين شب سال را با شادي و خرسندي به سپيده برسانند .
در سراسر ايران زمين ، جايي را نمي يابيد كه خوردن هندوانه در شب يلدا جزو آداب و شيوه ي آن نباشد . در جاهاي گوناگون ايران ، گونه هاي تنقلات و خوراكي ها به نوع و شيوه ي زندگي مردم منطقه مربوط مي شود اما هندوانه ميوه اي است كه هيچ گاه از قلم نمي افتد . زيرا شمار زيادي به اين نيازمندند كه اگر مقداري هنوانه در شب چله بخورند در سراسر چله بزرگ و كوچك يعني زمستاني كه در پيش دارند سرما و بيماري بر آنها غلبه نخواهد كرد .
مردم شيراز در شب يلدا به شب زنده داري مي پردازند و برخي نيز بسياري از دوستان و بستگان خود را دعوت مي كنند . آنها در اين شب سفره اي مي گسترانند كه بي شباهت به سفره ي هفت سين نوروز نيست و در آن آينه را جاي مي دهند . گونه هاي بيشمار آجيل و تنقلاتي چون نخودچي ، كشمش ، حلوا شكري ، رنگينك و خرما و ميوه هايي چون انار و به ويژه هندوانه خوراكي هاي اين شب را تشكيل مي دهند .
در آذربايجان مردم هندوانه چله ( چله قارپوزي ) مي خورند و باور دارند كه با خوردن هندوانه لرز و سوز و سرما به تن آنها تاثيري ندارد .
در اردبيل رسم است كه مردم ، چله بزرگ را سوگند مي دهند كه زياد سخت نگيرد و معمولاً گندم برشته ( قورقا ) و هندوانه و سبزه و مغز گردو و نخودچي و كشمش مي خورند .
در گيلان هندوانه را حتماً فراهم مي كنند و باورمندند كه هر كس در شب چله هندوانه بخورد در تابستان احساس تشنگي نمي كند و در زمستان سرما را حس نخواهد كرد . « آوكونوس » يكي ديگر از ميوه هايي است كه در اين منطقه در شب يلدا رواج داد و به روش خاصي تهيه مي شود . در فصل پاييز ، گل خام را در خمره مي ريزند ، خمره را پر از آب مي كنند نمك هم به آن مي افزايند و در خم را مي بندند و در گوشه اي خارج از هواي گرم اطاق مي گذارند . ازگيل سفت و خام ، پس از مدتي پخته و آبدار و خوشمزه مي شود . آوكونوس ازگيل در اغلب خانه هاي گيلان تا بهار آينده يافت مي شود و هر زمان هوس كنند ازگيل تر و تازه و پخته و رسيده و خوشمزه را از خم بيرون مي آورند و آن را با گلپر و نمك در سينه كش آفتاب مي خورند .
دكتر محمود روح الاميني روايت جالبي از يلداي مردم كرمان ذكر مي كند . بنا به روايت او مردم كرمان تا سحر انتظار مي كشند تا از قارون افسانه أي استقبال كنند . قارون در پوشاك هيزوم شكن براي خانواده هاي فقير تكه هاي چوب مي آورد . اين چوب ها به زر دگرگون مي شوند و براي آن خانواده ، ثروت و روزي به همراه مي آورند .
جمشيد كيومرثي مردم شناس زرتشتي درباره يلدا مي گويد : « نزد ايرانيان ، زمستان به دو چله كوچك و بزرگ تقسيم مي شود . چله بزرگ از اول ديماه تا 10 بهمن ماه را در مي گيرد و از 10 بهمن به بعد را چله كوچك مي گويند . يلدا شب نخست چله بزرگ است .
بنا به گفته ي او زرتشتيان در اين شب جشن مي گيرند و فديه مي دهند : « فديه ، سفره اي است كه در هر خانه گسترده مي شود و در آن خوراكي هاي مرسوم شب يلدا چيده مي شود . زرتشتيان در اين شب دعايي به نام « ني يد » را مي خوانند كه دعاي شكرانه نعمت است . خوراكي هايي كه در اين جشن مورد استفاده قرار مي گيرند گوشت و 7 ميوه خشك شده خام ( لورك ) را شامل مي شوند .
